VIỆN NGHIÊN CỨU & BẢO TỒN VĂN HÓA


Họ Hồ Sơn Hàm (Hương Sơn) trong dòng chảy lịch sử dân tộc

Ngày đăng: 24/07/2024Xem:

691

Sơn Hàm là xã miền núi nằm về phía Tây Nam của huyện Hương Sơn, cách trung tâm huyện 3 km. Xã có tổng diện tích tự nhiên là: 2.247,29 ha. Phía Bắc giáp xã Sơn Diệm, thị trấn Phố Châu

 1. Sơn Hàm trước khi dòng họ Hồ Huy đến sinh cơ lập nghiệp

Sơn Hàm là xã miền núi nằm về phía Tây Nam của huyện Hương Sơn, cách trung tâm huyện 3 km. Xã có tổng diện tích tự nhiên là: 2.247,29 ha. Phía Bắc giáp xã Sơn Diệm, thị trấn Phố Châu; phía Đông giáp xã Sơn Phú, Sơn Trường; phía Nam giáp huyện Vũ Quang; phía Tây giáp xã Sơn Tây. Địa hình Sơn Hàm chủ yếu là đồi núi (chiếm ¾ diện tích), cao nhất là đỉnh Cây Khế (443m). Ở Sơn Hàm còn có dãy núi Hàm Rồng (thuộc dãy núi Trường Sơn) nằm về phía Tây và Tây Nam; núi Động Cao nằm về phía Tây Bắc xã. Rừng núi Sơn Hàm là nơi nghĩa quân Phan Đình Phùng lập căn cứ đánh Pháp trong phong trào Cần Vương.

Theo nhà nghiên cứu Hồ Hữu Phước, đến cuối thế kỷ 14, trên đất Cổ Đỗ - Đỗ Gia (Hương Sơn ngày nay), cư dân sinh sống chủ yếu là người Kinh; ở phía Tây (trong đó có Sơn Hàm), cư dân là người Thái, dân tộc ít người. Đến cuối thời hậu Lê, cư dân ở huyện Hương Sơn đông đúc dần, hình thành nhiều làng xã mới, chủ yếu là vùng hạ huyện như: Yên Ấp, Hữu Bằng, nhưng, vùng đất Sơn Hàm vẫn là một vùng hoang vu, rậm rạp, chưa được khai phá. Đến thế kỷ XVII, họ Hồ Huy mới đến khai phá vùng đất Sơn Hàm, từ đây, cư dân đông đúc dần và hình thành làng - xóm. Hiện nay, ở Sơn Hàm có 9 dòng họ, gồm: Hồ (Hồ Huy, Hồ Hữu và Hồ Đình), Lê, Nguyễn, Trần, Đinh, Phan, Phạm, Uông và một số họ nhỏ. Trong đó, nhánh họ Hồ Huy đến định cư, lập nghiệp sớm nhất, đông nhất.

2, Khai phá vùng đất mới, góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, củng cố an ninh biên giới Việt - Lào

Theo gia phả họ Hồ Huy (Sơn Hàm), thế kỷ XVII, cụ Hồ Chính Tín đến vùng đất Sơn Hàm sinh sống, tính đến nay đã trên 300 năm. Trong quá trình sinh sống, con cháu họ Hồ Huy mở rộng diện tích canh tác, tạo thành làng - xóm. Đến đời cụ Hồ Huy Hựu (1810-1882) làm chánh tổng, trở thành một địa chủ lớn, có 130 mẫu ruộng. Hiện nay, tại nhà thờ họ Hồ Huy còn lưu giữ gần 100 văn bản bằng chữ Nôm, có nội dung về mua bán ruộng đất. Qua nghiên cứu, chúng tôi tìm thấy những văn tự mua bán ruộng đất không chỉ diễn ra ở khu vực Hương Sơn, mà còn sang cả Hương Khê, xã Thanh Y, Thanh Chương (Nghệ An). Cũng từ Sơn Hàm, con cháu họ Hồ Huy còn góp phần tạo nên con đường buôn bán với nhân dân Lào. Đây là tuyến đường của nghĩa quân Cao Thắng sang Thái Lan mua thuốc súng để chế vũ khí vào cuối thế kỷ XIX.

Như vậy, từ thế kỷ XVII, họ Hồ Huy đi đầu trong việc khai khẩn, mở rộng diện tích canh tác ở Sơn Hàm (Hương Sơn), phía tây Hà Tĩnh, lập làng xóm trù phú, tạo nên vùng kinh tế phát triển, góp phần tạo giao thương giữa miền hạ du với miền thượng du (Hương Sơn) và nhân dân Lào; góp phần giữ vững an ninh biên giới Việt-Lào.

Năm 1885, Phan Đình Phùng phất cờ khởi nghĩa, Sơn Hàm là một trong những căn cứ của nghĩa quân. Tại đây, con cháu họ Hồ Huy và nhân dân xã Sơn Hàm tích cực đóng góp nhân lực, tài lực, vật lực cho nghĩa quân. Theo Gia phả của họ Hồ Huy, gia đình cụ Hồ Huy Côn bán 10 mẫu ruộng được 50 quan, ủng hộ nghĩa quân. Đây là một số tiền có giá trị lớn tính đến thời điểm này; có ý nghĩa to lớn đối nghĩa quân trong hoàn cảnh bị địch bao vây.

 Cùng với phát triển kinh tế, dòng họ Hồ Huy còn đóng góp phát triển về văn hóa. Họ Hồ Huy đến sinh cơ lập nghiệp, dạy con cháu học chữ Hán, bằng chứng là hiện nay trong Nhà thờ còn lưu hàng trăm trang văn bản bằng chữ Hán về mua bán ruộng đất, làm nhà thờ và ghi chép gia phả dòng họ; lưu truyền các phong tục khác. Nhà thờ họ Hồ Huy đã có trên 170 năm tuổi, đây là một di sản quí về kiến trúc cổ.

Những đóng góp của dòng họ Hồ Huy ở Sơn Hàm như đã nêu ở trên còn góp phần đảm bảo an ninh biên giới Việt- Lào; góp phần giao lưu văn hóa Việt-Lào. Từ khi có Đảng đến nay, dòng họ Hồ Huy có nhiều đóng góp cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ tổ quốc.

3. Những di sản giá trị còn lưu giữ

Qua khảo sát, thống kê cho thấy, hiện nay, họ Hồ Huy (Sơn Hàm) vẫn còn lưu giữ các di sản văn hóa có giá trị:

- Công trình kiến trúc: Theo gia phả họ Hồ Huy, Nhà thờ hiện nay do con cháu họ đang thờ tổ tiên được dựng từ năm 1854, đến nay được 170 năm. Nhà được làm bằng gỗ lim, mít, chay, chua; 3 gian, 2 hồi, nghệ thuật chạm trổ tinh xảo. Nhà thờ được con cháu họ tu sửa, tôn tạo nhiều lần, trong đó có một lần vào năm 1938 và một số lần từ năm 1990 đến 2010.  

 - Tư liệu bằng chữ viết: Có gần 100 trang văn bản và một cuốn gia phả bằng Hán nôm đang được lưu giữ tại nhà thờ họ Hồ Huy; một bài thơ ngũ ngôn bằng chữ Nôm khắc mặt dưới tấm ván lợp mái sau sát một thanh xà dọc của nhà thờ. Qua bước đầu nghiên cứu, đây là các khế tự mua bán ruộng đất; xây dựng, tu sửa nhà thờ. Riêng bài thơ ngũ ngôn, phản ánh quá trình con cháu xây dựng và tu sửa nhà thờ. Ngoài ra, còn một số bức thư pháp khắc trên gỗ hương cũng được lưu giữ tại nhà thờ họ Hồ Huy.


                                 Bài thơ được khắc trên nhà thờ họ Hồ Huy (Sơn Hàm)

Các tư liệu bằng chữ viết và công trình kiến trúc cũng như một số hiện vật khác nêu trên, giúp các nhà khoa học nghiên cứu quá trình phát triển xã Sơn Hàm, huyện Hương Sơn cách đây trên 300 năm về các mặt lịch sử, văn hóa - xã hội, kinh tế.   


Một trang văn bản về mua bán ruộng đất đang lưu tại nhà thờ họ Hồ Huy (Sơn Hàm)

Trên đây là kết quả của bước đầu nghiên cứu về một di sản văn hóa đang còn được lưu giữ tại dòng họ Hồ Huy ở Sơn Hàm (Hương Sơn), nếu không có kế hoạch bảo tồn, lưu giữ, theo chiều dài của thời gian, các di sản sẽ bị mai một, hư hỏng, khó phục hồi, mất hết giá trị. Để lưu giữ và phát huy giá trị của di sản, đề nghị các cơ quan chức năng:

- Một là: Tiếp tục nghiên cứu các văn bản Hán nôm hiện còn lưu giữ tại Nhà thờ họ Hồ Huy (Sơn Hàm).

- Hai là: Phối hợp, hướng dẫn dòng họ Hồ Huy (Sơn Hàm) lập hồ sơ, rà soát để công nhận Nhà thờ họ Hồ Huy là Di tích lịch sử, văn hóa nếu đủ điều kiện.

- Bà là: Có kế hoạch lưu giữ, số hóa các văn bản Hán nôm.

Comments on social media
THẤM NHUẦN LÝ VÀ ĐẠO TRONG BẢO ĐẢM TRẬT TỰ AN TOÀN XÃ HỘI VÌ MỤC TIÊU CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC

THẤM NHUẦN LÝ VÀ ĐẠO TRONG BẢO ĐẢM TRẬT TỰ AN TOÀN XÃ HỘI VÌ MỤC TIÊU CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC

Mỗi dân tộc, có một nền tảng đạo lý căn bản của sự tồn tại. Chính nền tảng đạo lý đó tạo ra bản sắc văn hóa của dân tộc. Cái Đạo dân tộc thường xuyên thấm nhuần sâu sắc trong cái Lý căn bản của hệ thống pháp luật. Cả hai phương diện Đạo và Lý đó đều phải được xử lý sâu sắc và nhuần nhuyễn trong mọi vấn đề của TTATXH để có một xã hội ổn định và phát triển..